Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? Ekip, 7 Aşama, Yöntem Seçimi ve Dokümantasyon

Kontrol önlemlerinin takibi için sorumlu, termin ve etkinlik kontrolü içeren DÖF örneğini inceleyin. Bu çalışma şablonu risk değerlendirmesinin yerine geçmez.

Kim yapar: önce ekibi kurun (md. 5-6)

Risk değerlendirmesini işveren yapar veya yaptırır (md. 5/1) — ancak değerlendirme tek kişinin değil, ekibin işidir (md. 6/1):

• İşveren veya işveren vekili,
• İş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri,
• Çalışan temsilcileri,
• Destek elemanları,
• Tüm birimleri temsil edecek şekilde, işi ve tehlike kaynaklarını bilen çalışanlar.

İhtiyaç hâlinde işyeri dışından kişi ve kuruluşlardan destek alınabilir (md. 6/2). Çalışanların sürece her aşamada katılıp görüşlerinin alınması açık bir yükümlülüktür (md. 7/2) — kopyala-yapıştır değerlendirmelerin denetimde ilk yakalandığı nokta budur.

Sürecin 7 aşaması (md. 7)

1) Bilgi toplama (md. 8/1)

Asgari toplanacaklar arasında öne çıkanlar: işyeri bina/eklentileri, iş ve işlemler, ekipman ve kullanılan maddeler, teftiş sonuçları, iş kazası ve meslek hastalığı kayıtları, ramak kala kayıtları, ölçüm sonuçları, sağlık gözetimi kayıtları, özel politika gerektiren grupların (genç, gebe, engelli…) durumu ve varsa önceki değerlendirmeler.

2) Tehlikeleri tanımlama (md. 8/3)

Fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri tehlike kaynakları — etkileşimleri dâhil — belirlenip kayda alınır. Yönetmelik, işletmenin yeri, bina/yapım tarzı, vardiya düzeni, elektrik tesisatı, yanıcı/parlayıcı maddeler, hijyen, ulaşım yolları ve eğitim eksikliği gibi somut bakış açıları sayar; daha önce ölçüm yapılmamışsa gerekli kontrol, ölçüm ve araştırmalar yapılır (md. 8/4).

3) Riskleri belirleme ve analiz etme (md. 9)

Her tehlike için; riskin hangi sıklıkta oluşabileceği ile kimin, neyin, nasıl ve hangi şiddette zarar görebileceği, mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi de dikkate alınarak belirlenir (md. 9/1).

Yöntem seçimi serbesttir: Riskler; işin özellikleri ve işyerinin kısıtlarına göre, ulusal veya uluslararası standartlar esas alınarak seçilen bir veya birden fazla yöntemle analiz edilir (md. 9/2). Uygulamada en yaygını 5x5 L-tipi karar matrisidir: olasılık (1-5) × şiddet (1-5) çarpımıyla risk skoru elde edilir ve skorlara göre önceliklendirme yapılır; FMEA, HAZOP gibi yöntemler de işin niteliğine göre kullanılır. Bunlar mevzuatın zorunlu kıldığı yöntemler değil, kabul görmüş uygulamalardır. Farklı bölümler için ayrı analiz yapılır ve etkileşimler bütünleştirilir (md. 9/3-4); sonuçlar en yüksek riskten başlayarak sıralanıp yazılı hâle getirilir (md. 9/5).

4) Kontrol tedbirlerine karar verme (md. 10)

Sıralama nettir: (1) tehlikeyi ortadan kaldır → (2) tehlikeliyi daha az tehlikeliyle değiştir → (3) riskle kaynağında mücadele et. Toplu korunma önlemlerine, kişisel korunmaya göre öncelik verilir — KKD son çaredir. Tedbirlerin yeni risk doğurmaması gözetilir (md. 10/2).

5) Uygulama ve izleme (md. 10/1-c, ç)

Kararlaştırılan tedbirler; iş adımları, sorumlu kişi/bölüm ve başlangıç-bitiş tarihlerini içeren planlara bağlanır, işverence uygulanır, düzenli izlenir ve aksayan yönler için düzeltici/önleyici işlemler tamamlanır. Tedbir sonrası risk seviyesi yeniden ölçülür; kabul edilebilir seviyenin üstündeyse adımlar tekrarlanır (md. 10/3).

6) Dokümantasyon (md. 11)

Doküman asgari şunları içerir: işyeri unvanı/adresi, değerlendirmeyi yapanların isim ve unvanları (uzman/hekim belge bilgileri dâhil), gerçekleştirme ve geçerlilik tarihi, bölüm adları, tehlikeler ve riskler, kullanılan yöntem, önem-öncelik sıralı analiz sonuçları ile düzeltici-önleyici tedbirler ve sonrasındaki risk seviyeleri. Sayfalar numaralandırılır, her sayfa paraflanır, son sayfa imzalanır ve işyerinde saklanır; elektronik ortamda hazırlanıp arşivlenebilir (md. 11/2-3).

7) Güncelleme ve yenileme (md. 12)

Periyodik yenileme tehlike sınıfınıza göre 2-4-6 yıl kuralına tabidir; taşınma, teknoloji değişikliği, kaza ve ramak kala gibi 7 hâlde süre dolmadan yenilenir — ayrıntı için yenileme rehberine bakın.

Sık yapılan üç hata

1. Hazır şablonu işyerine uyarlamadan kullanmak: md. 8/3 tehlikelerin işyerine özgü belirlenmesini ister; başka işyerinin dokümanı sizin riskinizi göstermez (benzer işyerlerinin kaza verileri yalnız ek veri olabilir, md. 8/2).
2. Çalışan katılımını atlamak: md. 7/2 açık hüküm; saha çalışanının görmediği değerlendirme eksik kalır ve denetimde sorgulanır.
3. Geçerlilik tarihini yazmamak / takip etmemek: md. 11/1-c zorunlu alandır; süre takibi yapılmayan doküman fark edilmeden geçersizleşir.

Sık sorulan sorular

Belirli bir yöntem (5x5, FMEA) zorunlu mu? Hayır. Yönetmelik yöntem dayatmaz; standartlara dayalı, işe uygun bir veya birden çok yöntem seçilir (md. 9/2). Küçük ve orta ölçekte 5x5 matris pratik olduğu için yaygındır.

İşveren risk değerlendirmesini tek başına yapabilir mi? Değerlendirme md. 6’daki ekiple yürütülür; işveren ekibin doğal üyesidir ama tek başına yürütmesi kurgulanmamıştır. Küçük işyerlerinde dış destek (md. 6/2) ve OSGB hizmeti pratikte bu ihtiyacı karşılar.

Ne kadar sürer, maliyeti nedir? Mevzuatta süre/maliyet standardı yoktur; işyerinin büyüklüğü, bölüm sayısı ve tehlike çeşitliliğine bağlıdır. Kritik olan takvim değil, md. 7-11’deki aşamaların gerçekten işletilmesidir.

Yapılmazsa yaptırımı nedir? Risk değerlendirmesi yapmamak; ilk tespitte ve devam eden her ay için ayrı idari para cezasına tabidir — güncel tutarlar için İSG cezaları 2026 rehberine bakın.

Özgün risk satırları ve revizyon örneği

Bu tablo temsili bir depo için düşünme örneğidir; sahada inceleme yapılmadan hazır risk değerlendirmesi olarak kullanılamaz. Olasılık ve şiddet puanları bilerek verilmemiştir: yöntem, maruziyet ve mevcut tedbirler görülmeden puan uydurmak öncelikleri bozabilir.

Faaliyet / tehlike	Olası zarar	Araştırılacak kontrol	Doğrulama
Yaya ve forkliftin aynı geçişi kullanması	Çarpma, ezilme	Fiziksel ayrım, görüş, geçiş düzeni	Gözlem ve uygulama kontrolü
Yüksek raftan malzeme alınması	Düşen cisim	Raf ve istif düzeni; uygun erişim yöntemi	Yetkili kontrol ve saha uygulaması
Temizlik maddesinin başka kaba aktarılması	Kimyasal maruziyet	Aktarım ihtiyacı, uygun kap/etiket, talimat	Ürün bilgisi ve kullanım kontrolü

Temsili revizyon: kör noktada ramak kala sonrasında “yaya yolu” satırı yeniden açılır. Olay raporu numarası, değişen koşul, ek tedbir, sorumlu ve tarih kaydedilir. Tedbir tamamlanınca yeni risk seviyesi ekipçe değerlendirilir; sadece eski puanın üstünü çizmekle yetinilmez. Diğer bölümler etkileniyorsa kapsam genişletilir.

Risk satırı çalışma şablonunu indirin. Önceki sürümü saklayın; yeni sürümde hangi satırın neden değiştiği anlaşılmalıdır. Yenileme aracı periyodik üst sınırı gösterir, bu revizyon kararının yerine geçmez.